SANOAT XAVFSIZLIGIDA YANGI BOSQICHDA
Buning uchun esa xavf haqida ishonchli ma’lumot, uni tizimlashtirish, tahlil qilish va eng muhimi — shu ma’lumot asosida tezkor qaror qabul qilish imkoniyati bo‘lishi zarur.
Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi qo‘mitasida aynan shu maqsadda amalga oshirilayotgan raqamlashtirish jarayonlari sohada nazoratning mazmun-mohiyatini o‘zgartirmoqda.
YAGONA MA’LUMOT — YAGONA NAZORAT — YAGONA XAVFSIZLIK MUHITI
Qo‘mita tashabbusi bilan ishlab chiqilgan «Yagona integratsiyalashgan ekotizim» axborot tizimi 2025-yil noyabr oyida ishga tushirildi.
Bu oddiy elektron baza emas.
Bu — sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi sohasidagi ma’lumotlarni bir nuqtada jamlash, ularni tahlil qilish, nazorat jarayonlarini raqamlashtirish va xavflarni barvaqt aniqlashga xizmat qiladigan yagona axborot muhiti.
Eng muhimi, ushbu ekotizimga 10 ga yaqin davlat idoralarining axborot tizimlari integratsiya qilingan.
Natijada ilgari turli manbalarda, turli tizimlarda tarqoq holda mavjud bo‘lgan ma’lumotlarni yagona axborot muhitida birlashtirish imkoniyati yaratildi.
2026-yil birinchi yarim yilligi yakunlariga ko‘ra, «Yagona integratsiyalashgan ekotizim»da 8 374 ta xavfli ishlab chiqarish obyekti va 37 168 ta texnik qurilmaning elektron bazasi shakllantirildi.
Bu raqamlarning o‘ziyoq raqamlashtirishning ko‘lamini ko‘rsatadi.
Lekin asosiy maqsad raqamni ko‘paytirish emas.
Asosiy maqsad — har bir raqam ortida turgan xavfni ko‘rish.
Qaysi obyekt xavfli?
Unda qanday texnik qurilma ishlayapti?
Qurilmaning holati qanday?
Qachon texnik ko‘rikdan o‘tgan?
Qanday kamchiliklar aniqlangan?
Qaysi hududda xavf darajasi yuqori?
Qaysi obyektga birinchi navbatda profilaktik chora kerak?
Mana shu savollarga tez, aniq va ishonchli javob berish imkoniyati sanoat xavfsizligida raqamlashtirishning haqiqiy natijasidir.
328-SON QARORNING ASOSIY G‘OYASI HAM SHU YERDA KO‘RINADI
2026-yil 25-iyunda qabul qilingan 328-son qaror bilan tabiiy hamda texnogen xususiyatli favqulodda vaziyatlarni monitoring qilish va prognozlashning yagona tizimi takomillashtirildi.
Qarorda xavfli obyektlardagi avariyalar va xavfli jarayonlarni monitoring qilish, ma’lumotlarni shakllantirish, ularni axborot tizimlari orqali almashish va xavflarni oldindan prognozlashga alohida e’tibor qaratilgan.
Qo‘mita uchun bu vazifalar begona emas.
Aksincha, sohada yaratilgan raqamli infratuzilma ularni amaliy jihatdan ta’minlash uchun muhim asos bo‘lib xizmat qiladi.
Ya’ni bugun bizda shunday mantiq shakllanmoqda:
ma’lumot → tizimlashtirish → tahlil → xavfni baholash → prognoz → profilaktika.
Bu — sanoat xavfsizligini nazorat qilishning yangi modeli.
NAZORATDAN PROFILAKTIKAGA
2026-yilning birinchi yarmida Qo‘mita tomonidan sanoat xavfsizligi yo‘nalishida 2 037 ta nazorat va 21 960 ta profilaktika tadbiri o‘tkazildi.
Shuningdek, 14 ta yo‘nalishda 7 021 ta davlat xizmati ko‘rsatildi.
Bu raqamlarga bir tomonlama qaramaslik kerak.
21 mingdan ortiq profilaktika tadbiri — bu Qo‘mita faoliyatida «kamchilik topish» emas, balki kamchilik avariyaga aylanib ketishidan oldin uni bartaraf etishga ustuvor ahamiyat berilayotganini anglatadi.
Qo‘mita nuqtayi nazaridan eng to‘g‘ri nazorat — korxonaga jarima solishga olib keladigan nazorat emas.
Eng yaxshi nazorat — avariyaning oldini olgan nazorat.
Shuning uchun raqamlashtirish ham, monitoring ham, profilaktika ham bitta maqsadga xizmat qilishi kerak:
inson hayoti va sog‘lig‘ini asrash, atrof-muhitni muhofaza qilish va ishlab chiqarish barqarorligini ta’minlash.
POTENSIAL XAVFLI OBYEKT: XAVFNING KO‘RINMAS QATLAMI
Bu yerda yana bir muhim masalaga e’tibor qaratish lozim.
Sanoat xavfsizligi deganda faqat an’anaviy ma’nodagi zavod, kombinat yoki yirik ishlab chiqarish korxonasini tushunish endi yetarli emas.
Potensial xavfli obyektlar ham xavfsizlik tizimining muhim qismiga aylanmoqda.
Chunki obyekt hozir avariya sodir etmayotgan bo‘lishi mumkin.
Ammo unda xavfli moddalar saqlanayotgan, yuqori xavfli texnologik jarayon amalga oshirilayotgan yoki inson hayotiga jiddiy xavf tug‘dirishi mumkin bo‘lgan texnik qurilma ekspluatatsiya qilinayotgan bo‘lsa, bu xavfni e’tiborsiz qoldirib bo‘lmaydi.
Shu ma’noda potensial xavfli obyekt tushunchasi — «avariya sodir bo‘lgan joy» emas, «avariya sodir bo‘lishi mumkin bo‘lgan joy»ni ham oldindan ko‘rish degan yondashuvdir.
Bu esa Qo‘mita faoliyatida profilaktikaning ahamiyatini yanada oshiradi.
«XAVFLI ISHLAB CHIQARISH OBYEKTLARI VA POTENSIAL XAVFLI OBYEKTLARDA SANOAT XAVFSIZLIGI TO‘G‘RISIDA» — NEGA YANGI QONUN KERAK?
Sohadagi xavflar o‘zgarmoqda.
Texnologiyalar yangilanmoqda.
Yangi obyektlar paydo bo‘lmoqda.
Yangi texnik qurilmalar ishlab chiqarishga kirib kelmoqda.
Aholi foydalanadigan liftlar, attraksionlar va boshqa texnik tizimlar xavfsizligi ham kun tartibiga chiqmoqda.
Shunday sharoitda sanoat xavfsizligiga oid huquqiy bazani zamonaviy talablar asosida qayta ko‘rib chiqish tabiiy zarurat.
Qo‘mita tashabbusi bilan ishlab chiqilgan yangi tahrirdagi qonunning ahamiyati ham shunda.
Yangi yondashuvda sanoat xavfsizligi faqat «xavfli ishlab chiqarish obyekti» bilan cheklanib qolmasdan, potensial xavfli obyektlarni ham qamrab oladigan, xavfni baholash, uni boshqarish, obyekt egasining mas’uliyatini oshirish va zamonaviy nazorat mexanizmlarini joriy etishga qaratilgan tizim sifatida qaralmoqda.
Bu yerda gap nazoratni ko‘paytirish haqida emas.
Gap mas’uliyatni aniq belgilash haqida.
Obyekt egasi nimani ta’minlashi kerak?
Ish beruvchi qanday majburiyatga ega?
Xodim qanday talablarga rioya qilishi shart?
Texnik qurilmaning xavfsizligi kimning javobgarligida?
Xavf aniqlanganda qanday chora ko‘riladi?
Avariya sodir bo‘lganda inson, jamiyat va davlat manfaatlari qanday himoya qilinadi?
Yangi huquqiy baza ana shu savollarga aniq va zamonaviy javob berishi kerak.
RAQAMLASHTIRISH + QONUN + PROFILAKTIKA = XAVFSIZLIKNING YANGI MODELI
Qo‘mita faoliyatida amalga oshirilayotgan ishlarga shu nuqtayi nazardan qarasak, ular alohida-alohida tadbirlar emasligi ko‘rinadi.
«Yagona integratsiyalashgan ekotizim» — ma’lumotlarni birlashtiradi.
Monitoring va prognozlash tizimi — xavfni oldindan ko‘rish imkonini beradi.
Profilaktika tadbirlari — aniqlangan xavflarni bartaraf etishga xizmat qiladi.
Davlat nazorati — belgilangan talablarga rioya etilishini ta’minlaydi.
Yangi qonunchilik esa ushbu jarayonlarning huquqiy asosini zamonaviy talablar asosida mustahkamlaydi.
Demak, bizda bitta yaxlit zanjir shakllanmoqda:
XAVFNI ANIQLASH → MA’LUMOTNI YIG‘ISH → TAHLIL QILISH → PROGNOZLASH → OLDINI OLISH.
QO‘MITANING ASOSIY MAQSADI — XAVFSIZLIK MADANIYATINI SHAKLLANTIRISH
Qo‘mita Axborot xizmati nuqtayi nazaridan eng muhim fikr shu:
Sanoat xavfsizligi faqat davlat organining vazifasi emas.
Bu — korxona rahbari, muhandis, ishchi, texnik mutaxassis, obyekt egasi va umuman jamiyatning umumiy mas’uliyati.
Davlat nazorat qiladi.
Qo‘mita talablarni belgilaydi, monitoring qiladi, litsenziyalaydi, profilaktika o‘tkazadi va xavflarni baholaydi.
Ammo xavfsizlik madaniyati har bir obyektning ichida shakllanishi kerak.
Chunki inspektor obyektga bir necha soatga kelishi mumkin.
Ishchi esa xavf bilan har kuni yuzma-yuz.
Shuning uchun eng kuchli sanoat xavfsizligi tizimi — tekshiruvdan qo‘rqadigan korxona emas.
Xavfni inspektor kelmasidan oldin aniqlaydigan korxona.
Bugun Qo‘mita oldida turgan vazifa ham aynan shu:
nazoratni raqamlashtirish, ma’lumotlarni birlashtirish, xavflarni tahlil qilish, profilaktikani kuchaytirish va sanoat xavfsizligini zamonaviy huquqiy asosda ta’minlash.
Chunki sanoat xavfsizligida eng katta natija — aniqlangan qoidabuzarliklar soni emas.
Eng katta natija — oldi olingan avariyalar, saqlab qolingan inson hayoti va xavfsiz ishlayotgan obyektlardir.
Shu ma’noda bugungi raqamlashtirish jarayonining eng katta qiymati ham oddiy:
biz xavf haqida kecha emas, bugun bilishimiz va ertaga emas, hozir chora ko‘rishimiz kerak.
Sanoat xavfsizligining yangi falsafasi esa bitta jumla bilan ifodalanadi: